De Waal stroomt al eeuwen door het hart van Nederland. Ze verbindt dorpen, steden en mensen. Langs de rivier wordt gewerkt aan sterkere dijken en nieuwe wegen, maar ook aan iets wat je kunt voelen: meer ruimte om de rivier écht te beleven. Want de Waal heeft zoveel te vertellen. Over scheepvaart en handel, over het leven met het water, over de dijk die ons beschermt en het landschap dat voortdurend verandert. Al deze verhalen komen tot leven in het Verhaal van de Waal.Er wordt nog druk gewerkt aan de versterking van de Waal. Sommige trajecten zijn momenteel nog niet opgeleverd, verwacht is dat in 2028 de volledige dijk weer opengesteld zal zijn.

Waalverhalen

Stichting Bureau Toerisme

Waalzuilen

Archeologie

Ambachten

Dijken

Economie

Erfgoed

Kastelen en landhuizen

Hollandse Waterlinie

Industrie

Infrastructuur

Kerken

Kribben

Tweede Wereldoorlog

Kunst

Landschap

Middeleeuwen

Prehistorie

Romeinen

Visserij

Watersnood

Volksverhaal

Routes

Fietsroutes

Wandelroutes

Dwars door Tiel loopt een kaarsrecht kanaal van drie kilometer lang. Het werd rond 1880 gegraven als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Bij oorlogsdreiging kon via een sluis water uit de Waal naar de Linge worden geleid. Twintig kilometer verderop liepen de polders van de Culemborgerwaard en de Tielerwaard onder water, zodat vijanden moeilijk konden oprukken. Een knap staaltje graafwerk!

Graven voor verdediging

Bijna 200 jaar na de Tachtigjarige Oorlog werd Heesselt opnieuw oorlogsgebied. In 1794 belegerde het Franse leger het fort Sint-Andries aan de overkant van de Waal. Nederlandse en Hessische roepen namen positie in rond Heesselt. De Fransen namen fort Sint-Andries in en staken het in brand.

Opnieuw oorlog

Hoog boven de rivier raast het verkeer over de Tacitusbrug. Auto’s en vrachtwagens trekken er dagelijks voorbij, terwijl onder hen de schepen richting Rotterdam of Duitsland varen. Eeuwenlang werd de oversteek hier anders gemaakt: via oude wegen, dijkpaden en veerponten die dorpen met elkaar verbonden.In 1976 kwam hier de eerste verkeersbrug, later verbreed en in 2013 officieel gedoopt tot Tacitusbrug. De naam verwijst naar de Romeinse geschiedschrijver Publius Cornelius Tacitus, die rond het jaar 100 als eerste schreef over de Waal. Hij beschreef hoe de rivier bij hevige regen buiten haar oevers trad en de Betuwe in een groot meer veranderde.Zo verbindt de brug heden en verleden: een moderne snelweg die rust op eeuwenoude verhalen. Zoals de Romeinen hier ooit hun wegen bouwden om land en water te overbruggen, zo tilt de Tacitusbrug vandaag de verbinding tussen noord en zuid hoog boven de rivier.

Verbinding over de Waal

Andelst

Van het 14de-eeuwse kasteel Goudenstein staat alleen nog de bijna 20 meter hoge toren overeind. In het Rampjaar 1672 stormde het Franse leger door Haaften en liet van het kasteel weinig meer dan puin over. Alleen de toren bleef staan. In de 20ste eeuw werd hij deels gerestaureerd en overgedragen aan de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen (nu Geldersch Landschap &amp; Kasteelen).

De laatste toren van Goudenstein

Bij Huis te Loenen ligt de Grote Kolk, ontstaan na dijkdoorbraken in 1644 en 1809. Het water sneed hier diep in het land en liet een grote ronde plas achter. Deze kolk is nog steeds zichtbaar en herinnert aan de eeuwenlange strijd tussen de lokale bewoners en de Waal.

De Grote Kolk

Slijk-Ewijk

Bij de Waalbandijk waar het voormalige huis van verzetsheld Leen Papo staan, prijkt nu het monument De Roeier. Het herinnert aan de dappere verzetsstrijders die tijdens de Tweede Wereldoorlog gevaarlijke overtochten maakten over de rivier. De imposante figuur met roeispanen kijkt uit over het water waar tijdens de oorlog stilletjes in het diepste geheim werd geroeid.

Standbeeld

Ooit stroomde de Waal hier in grote bochten door het landschap. Een van die bochten was de Kil van Waardenburg. Door de sterke stroming sleet de rivier steeds verder in de oevers, waardoor de dijken gevaar liepen. Daarom werd de bocht in 17de eeuw afgesneden. Kasteel Waardenburg, dat eerst direct aan de rivier lag, kwam daardoor in de uiterwaarden terecht.

De Waal baant zijn eigen weg

In de Heesseltsche Uiterwaarden staat een opvallend beeld van een koe. Kunstenaar Gerry van der Velden maakte het in 2003 als protest tegen plannen van Rijkswaterstaat om het gebied opnieuw in te richten. Veel bewoners vreesden dat door de nieuwe inrichting de agrarische functie van de uiterwaarden zou verdwijnen.

Koe kijkt uit over de uiterwaarden

Aan de rand van Vuren stond de steenfabriek De Hondswaard en later hernoemd als de N.V. Heuff Steenfabriek. Vanaf de late 19de eeuw maakten arbeiders van rivierklei miljoenen bakstenen. Het werk was zwaar: klei vervoeren, stenen vormen, drogen en bakken in hete ovens. Vaak hielp het hele gezin mee. In 1931 werkten er ruim honderd mensen. In 1991 sloot de fabriek haar deuren. De restanten van deze belangrijke Waalse industrie zijn nog steeds zichtbaar.

Het steenovenvolk van de Hondswaard

In de Romeinse tijd maakte de Waal deel uit van de verdediging van de Limes, de noordgrens van het Romeinse Rijk. Hier bouwden de Romeinen forten en legerkampen, waaronder de nederzetting Ulpia Noviomagus Batavorum, op de plek waar nu Nijmegen ligt. De Waal diende ook als transportweg. Zo maakte de rivier de snelle verplaatsing van mensen en goederen mogelijk.

Noordgrens van het Romeinse Rijk

Al rond het jaar 900 lag bij de Waal een nederzetting die later Vuren zou worden. De ligging aan de rivier maakte de plek enorm aantrekkelijk. Niet voor niets bouwden de heren van Vuren hier hun kasteel. Wie de Waal beheerste, had invloed op scheepsverkeer, doorvoerhandel en tolheffing. De rivier bracht rijkdom, maar maakte het gebied ook kwetsbaar voor conflicten.

De geboorte van Vuren

Waar vroeger de dijk het water strak tegenhield, stroomt de rivier nu weer vrijer door het landschap. In de Heesseltsche Uiterwaarden heeft de Waal opnieuw ruimte gekregen. Oude kribben verdwenen, nevengeulen werden gegraven en uiterwaarden verlaagd. Zo ontstond een landschap waar mens en natuur elkaar weer ontmoeten.In het voorjaar kleuren de weilanden geel van de dotterbloemen en broeden vogels zoals kluten, lepelaars en kieviten langs de plas-drasoevers. In de zomer grazen runderen en paarden tussen wilgen en stroomruggen, terwijl de rivier glinstert in het zonlicht.De Heesseltsche Uiterwaarden laten zien hoe de relatie tussen mens en rivier veranderde: van angst en beheersing naar evenwicht en samenwerking. Hier kun je letterlijk zien wat ‘Ruimte voor de Rivier’ betekent: een nieuw hoofdstuk in de eeuwenoude geschiedenis van de Waal.

Leven met de rivier

Heesselt

Al eeuwenlang is de toren van Varik het eerste wat schippers zien als ze de bocht in de Waal naderen. Massief, sterk en van verre te herkennen. In de volksmond heet hij de Dikke Toren. Of zoals de schippers vroeger zeiden: ‘Der Alte’. Eeuwenlang diende hij als herkenningspunt in een landschap dat voortdurend veranderde door water, wind en tij.De toren hoorde ooit bij een kerk die in de 15e eeuw werd gebouwd, maar waarvan de kerk in de 18e eeuw werd gesloopt. Wat overbleef, was de toren zelf: een robuuste herinnering aan het verleden, met onderaan muren van maar liefst 1,80 meter dik. Die indrukwekkende bouw leverde hem de bijnaam de Dikke Toren op. Wanneer mist over de rivier hing, klonk de klok als baken voor wie op de Waal voer. Voor schippers was het een teken van thuiskomen, voor bewoners een vertrouwd middelpunt van het dorp.Vandaag de dag is de Dikke Toren nog altijd zichtbaar tot ver in de omgeving – van Zaltbommel tot Tiel. De toren is ook open voor publiek. Wist je dat je de 35 meter hoge toren geregeld kunt beklimmen? Tijdens openstellingen kun je genieten van het uitzicht over rivier, uiterwaarden en dijk.

De Dikke Toren

Varik

Eeuwenlang overstroomden de Waal en de Linge grote delen van de Betuwe. Daarom legden bewoners rond het begin van de 12de eeuw dijken aan. Toch bleef hoogwater gevaarlijk. In 1304 werd de monding van de Linge bij Tiel afgedamd. Rond die dam ontstonden markten en havens. Straatnamen als Damstraat, Varkensmarkt en Groenmarkt danken hun naam aan deze periode.

Dammen en dijkenbouw

Als je een middeleeuwse kaart van dit gebied erbij zou pakken dan zie je dat de hoofdgeul van de Waal dichter langs de huidige Echteldsedijk en Waalbandijk stroomde. Door de eeuwen heen is de loop van de rivier veranderd en zijn er kribben aangelegd om de scheepvaart en de waterveiligheid te verbeteren.

De oude loop van de Waal

Op een dag in het begin van de 19e eeuw dobbert een bootje mee met de stroming. De bemanning tuurt naar de oever, meet met stokken en bespreekt wat ze zien. Waar de Waal land heeft weggeslagen of nieuw land heeft afgezet, moeten zij beslissen: van wie is die grond?Hier, bij Oosterhout, gebeurde dat regelmatig. De rivier schoof steeds dichter naar het dorp, tot zelfs de kerk moest wijken. Na de dijkdoorbraken van 1809 en 1820 vond landmeter Beijerinck dat het genoeg was: er moest iets gebeuren. Het resultaat zie je nog steeds: een opvallend recht stuk dijk, dat de kracht van water in banen moest leiden.De Waal vormde en hervormde dit landschap. De bewoners van dit landschap moesten hun leven, hun grond en hun recht aanpassen aan de grillen van de rivier. In de Tweede Wereldoorlog is hier ook gestreden. De jonge Amerikaanse soldaat Jon Towle stierf toen hij een Duitse opmars stopte op de Waaldijk.

De schuivende rivier

Oosterhout

Tot 1970 was het veer tussen Haaften en Gameren een onmisbare verbinding over de Waal. Voor vijf cent bracht een roeiboot reizigers naar de overkant. Bij hoogwater of ijsgang vroeg de schipper om extra geld. Kinderen gingen met het veer naar school in Zaltbommel, anderen bezochten in de stad de markt, de winkels of de tandarts. Wegens concurrentie met de brug bij Zaltbommel en door het steeds drukker wordende scheepsverkeer op de Waal, werd het veer in 1970 opgeheven. Daarmee verdween een eeuwenoude route uit het dagelijks leven.

Het veer tussen Haaften en Gameren

Langs de Waalbandijk bij Dodewaard staat een klein stenen gebouw: het dijkmagazijn genaamd "De Noodschuur". Generaties lang stond het symbool voor waakzaamheid. Hier lagen schoppen, zandzakken, houten palen, platen en andere materialen klaar – alles wat nodig was als het water te hoog kwam. Wanneer de rivier steeg, verzamelden de dijkwachters zich hier om de dijk te inspecteren, scheuren te dichten en zwakke plekken te verstevigen.De Noodschuur lag op een kwetsbaar dijkvak. Hier oefende het water bij hoogstand de eerste druk uit. Dijkwerkers uit Dodewaard en Hien haalden hier materiaal en bewaakten samen de dijk. Tijdens hoogwater was dit de plek waar men paraat stond om direct in te grijpen.De Betuwe kent vele verhalen van overstromingen, maar dijkmagazijnen vertellen het verhaal van voorzorg. De Noodschuur herinnert aan de kracht van samenwerking: hoe bleven bewoners en dijkwerkers samen het water voor? En hoe wisten zij daardoor overstromingen te voorkomen?

De wacht aan de dijk

Dodewaard

Aan het Amsterdam-Rijnkanaal ligt de Industriehaven Kellen, een belangrijke schakel in de economie van Tiel. Hier worden vooral zand en grind overgezet, bestemd voor bouwprojecten door het hele land. Het bedrijventerrein beslaat zo’n 200 hectare en biedt ruimte aan zo’n 300 bedrijven en 3.500 werknemers. Dankzij het water is snelle en efficiënte distributie mogelijk.

Haven als motor van de stad

In de winter van 1995 stond het water in de Waal hoger dan iemand zich kon herinneren. Dagenlang had het geregend, in Duitsland traden rivieren buiten hun oevers en het water kwam vlak onder de dijk te staan. Hier bij Ochten, begon de Bandijk te schuiven.Het dorp werd met spoed ontruimd. Binnen enkele uren verlieten ruim 50.000 mensen in de Betuwe hun huis, zonder te weten of ze ooit zouden terugkeren. Soldaten en vrijwilligers vulden duizenden zandzakken om de Bandijk te verzwaren, helikopters cirkelden boven het rivierdalen de ogen van heel Nederland waren op Ochten gericht.Uiteindelijk hield de Bandijk stand – maar net. De bijna-ramp van 1995 veranderde voorgoed hoe Nederland naar haar rivieren kijkt. Programma’s als Ruimte voor de Rivier gaven het water weer meer ruimte en maakten het gebied veiliger. De kolken rond Ochten – ontstaan bij eerdere dijkdoorbraken – herinneren aan het geweld van het water en aan de voortdurende noodzaak van waakzaamheid.

De nacht dat het bijna misging

Ochtend

Toen in 1974 de Prins Willem-Alexanderbrug werd geopend, veranderde het vervoer over de Waal ingrijpend. Auto’s hoefden niet langer met de pont over te steken. Toch bleef een veerverbinding belangrijk voor wandelaars, fietsers en scholieren die snel tussen het Land van Maas en Waal en Tiel wilden reizen. En wees eerlijk: de veerpont nemen is leuker dan in de file staan.

De brug verandert alles

Waar de Molenstraat vroeger de dijk raakte, lag de oudste verbinding tussen Ophemert en de rivier. Hier staat een 19de-eeuws huis, dat sinds 2007 restaurant Het Dijkhuis is. Door opeenvolgende dijkverhogingen verdween het uitzicht over de uiterwaarden achter een twee meter hoge tuimeldijk. Ooit stonden hier meer dijkwoningen, maar deze zijn in de 20ste eeuw bij dijkversterkingen gesloopt.

Het Dijkhuis

Vanaf de late 19de eeuw produceerde Heesselt bakstenen voor heel Nederland. Om arbeiders aan zich te binden liet de eigenaar van de lokale steenfabriek woningen bouwen. Generaties gezinnen woonden hier dicht bij hun werk. Mannen, vrouwen en ook kinderen verdienden hun brood in de fabriek. De steenfabriek werd in 1974 afgebroken.

Bouwen aan buurten

Bij de veerstoep tegenover de kerk stond het Veerhuis. Hier wachtten reizigers op de overtocht naar Gameren en Zaltbommel. Het pand was meer dan een veerhuis: het deed ook dienst als café, waar schippers, boeren en dorpelingen elkaar ontmoetten. Terwijl de Waal voorbij stroomde, werden hier nieuwtjes uitgewisseld.

Het Veerhuis aan de dijk

Hellouw werd herhaaldelijk getroffen door overstromingen. In 1572-1573 vernielde kruiend ijs beide molens na een dijkdoorbraak. Ook in 1709 en 1809 richtte hoogwater grote schade aan: huizen werden weggeslagen, vee verdronk en bewoners moesten vluchten naar de dijk.

Kruiend ijs en dijkdoorbraken

Meer dan 1000 jaar geleden stroomde de Waal hier heel anders. Bij Tuil maakte de rivier een grote bocht, een zogenoemde meander. Door de stroming werd de buitenbocht steeds verder uitgesleten, terwijl aan de binnenkant vruchtbare grond werd afgezet. Uiteindelijk sneed de rivier haar eigen bocht af en ging zij rechtdoor stromen. De oude rivierlus verlandde grotendeels. Alleen langs de Buitenweg is nog een klein restant van deze eeuwenoude Waalarm zichtbaar.

De oude Waalarm

Een overtocht tussen Tiel en Wamel bracht soms uitdagingen met zich mee. Door zandbanken werd de Waal hier vaak in verschillende geulen gesplitst, waardoor een rechtstreekse oversteek niet mogelijk was. Met de vrijvarende veerpont kon de reis daardoor soms enkele uren duren. Reizigers en kooplieden meden daarom geregeld het veer van Tiel en kozen voor alternatieve oversteekplaatsen bij Leeuwen of Druten. Boeren dreven bij laag water zelfs hun vee zwemmend door de Waal, met een roeibootje erachteraan. Dat moet een bijzonder gezicht zijn geweest.

De lange weg om de Waal

Langs de rivier stonden ze vroeger in een bijna onafgebroken rij: de steenfabrieken van de Betuwe. Ook bij Opijnen bepaalden ze jarenlang het ritme van het leven. In het voorjaar, zodra het water was gezakt, begon het werk. Uit de uiterwaarden werd rivierklei gehaald, in houten vormen geperst en in lange rijen te drogen gelegd.De zon, de wind en het vuur deden de rest. In de ovens gloeiden de vlammen dag en nacht. Het was zwaar werk, vaak verricht door complete families die maandenlang bij de fabriek woonden. Toch zorgde het ook voor saamhorigheid en trots – hun stenen werden gebruikt voor huizen, kerken en steden in heel Nederland.Wist je dat de schoorstenen van steenfabrieken vaak een beetje krom zijn? Door de hitte en de invloed van wind konden ze langzaam iets scheef trekken.De oude fabrieksschoorstenen zijn inmiddels bijna allemaal verdwenen, maar de sporen zie je nog. Kleiputten, dijkwegen en veldnamen herinneren eraan hoe de Waal grondstof, werk en welvaart bracht – en zo bouwde aan het land.

Werken aan de Waal

Opijnen

De naam Loenen betekent ‘waterloop’ en herinnert aan de band met de rivier. Het kasteel was het sterkste slot van de Betuwe, maar raakte beschadigd door overstroming en oorlog. Wie het landgoed op loopt, ziet de sporen van een rijk verleden.De bewoners herbouwden het huis keer op keer en maakten het landgoed mooier. De Grote Allee is aangelegd rond 1650 door Barthold van Gendt. Rond 1800 startte de familie Von Quadt-Wickradt met de bouw van het landhuis bij het vervallen kasteel. Later maakte Jonkheer Fabricius van Leijenburg het huis groter. Op de Waaldijk staat het ‘Boetzelaer-bankje’, favoriete plek van de baron die in 1900 het landschapspark en sterrenbos aanlegde. Landgoed ‘Huis te Loïnen’ is een rijksmonument.De huidige bewoners restaureren en ontwikkelen het landgoed. De kamers van de Bed &amp; Breakfast in het landhuis zijn vernoemd naar vroegere bewoners. Zo komen geschiedenis en gastvrijheid samen.

Landgoed in ontwikkeling

Bewoners van Slijk-Ewijk maakten ter gelegenheid van de dijkversterking het kunstwerk Waal groeikracht verbonden. Het staat op de plek van een vroegere vloedschuur aan de Waaldijk. Op een stalen damwand is een boom uitgesneden: een ode aan de Waal, die de grond vruchtbaar maakt en zo de fruitteelt in de regio mogelijk houdt.

Ode aan de Waal

De Heesseltsche Uiterwaarden zijn de veiligheidsklep van de Waal. Bij hoogwater mag de rivier hier buiten haar oevers treden en tijdelijk extra water bergen. Tussen 2016 en 2019 werd het gebied opnieuw ingericht als onderdeel van het project Ruimte voor de Rivier. Daarmee kreeg het water meer ruimte én ontstond er nieuwe natuur.

De uiterwaarden als veiligheidsklep

Het markante witte kerkje van Slijk-Ewijk is door de eeuwen heen flink veranderd. De oudste blikvanger is de 14de-eeuwse toren. Later kwamen het 15de-eeuwse koor en in 1912 het huidige schip erbij. Tussen de kunstwerken van Galerij 1400 vind je nog oud interieur: een 17de-eeuwse preekstoel en twee 18de-eeuwse herenbanken van Huis Loenen.

Het witte kerkje

De oudste vermelding van Herveld dateert uit 996. In dat jaar schenkt keizer Otto III van het Heilige Roomse Rijk het dorp aan de Abdij van Elten. Omstreeks 1200 wordt ook de kerk van Herveld voor het eerst in historische bronnen genoemd. Ten noorden van het dorp lag kasteel Gennepestein.

Duizend jaar Herveld

Herveld

Het gebeurt gelukkig zelden dat iemands huis wegspoelt, laat staan twee keer. Toch overkwam dit het 14de-eeuwse kasteel Oosterhout: in 1809 breekt de Waaldijk door en opnieuw in 1820. De overgebleven ruïne was net vervangen door een landhuis. Dat wordt daarna noordelijker herbouwd en de dijk verlegd. Van het oude kasteel blijft alleen een gevelsteen over met de tekst: ‘Rien sans Dieu’.

Tweemaal verzwolgen

Het veer bracht niet alleen mensen naar de overkant, maar ook geld in het laatje voor de stad. Vanaf 1682 verpachtte Tiel het veerrecht aan veerlieden. Omdat de pacht inkomsten opleverde, hield het stadsbestuur vernieuwingen vaak tegen. Om die reden bleef het veer generaties lang op dezelfde manier varen.

Een lucratieve overtocht

De huizen aan de noordoostkant van het plein liggen iets hoger dan de rest van de omgeving. Hier lag vroeger het eiland De Kleyberg. Dit stukje grond viel ooit buiten de stadsgrenzen van Tiel. Daardoor hoefden bewoners en ondernemers er geen stedelijke belastingen te betalen, wat de plek aantrekkelijk maakte voor herbergen en kroegen. Proost!

Drinken op de Kleyberg

Langs de Waalbandijk in Waardenburg staat een korenmolen. Het bouwwerk dateert waarschijnlijk uit 1780. Hij maalt en draait nog altijd. Recentelijk zijn hier de dijken verhoogd, als gevolg van het dijkversterkingstraject. Daarom zijn er plannen om de molen 80 cm op te vijzelen. Zo kunnen de wieken in de toekomst nog voldoende wind vangen om te blijven draaien.

De Poldermolen van Waardenburg

Vanaf deze dijk kijk je uit over een rivier die opnieuw vorm kreeg. Waar vroeger alleen dijken bescherming boden, begon bij Nijmegen een nieuw hoofdstuk in de relatie tussen mens en water: de aanleg van de Spiegelwaal en het eiland Veur-Lent. Toen het waterpeil in de Waal steeds vaker te hoog kwam, besloot men de rivier meer ruimte te geven. Er werd een nevengeul gegraven, zodat het water vrijer kon stromen en de druk op de dijken minder werd. De nieuwe rivierarm kreeg de naam Spiegelwaal, omdat het kalme water bij lage stand de lucht, bruggen en stad als een spiegel weerkaatst.Vandaag is de Spiegelwaal veel meer dan een veiligheidsproject. Het is een levend stadslandschap waar natuur, ontspanning en techniek samenkomen. Bewoners wandelen en roeien waar ooit graafmachines werkten, en de Waal stroomt er rustiger dan ooit. Een eigentijds bewijs dat Nederland niet langer tegen het water vecht, maar mét het water leeft.

De Spiegelwaal

Nijmegen

Ergens tussen 50 en 12 voor Christus arriveerden de Germaanse Bataven in het gebied tussen de grote rivieren. Vlak na hun komst kregen de Romeinen het hier voor het zeggen. Het contact tussen de Bataven en de Romeinen verliep meestal vreedzaam. Zo leverden de Bataven ook soldaten voor de Romeinse grensbewaking.

Bataven en Romeinen

In 1867 moest voor de aanleg van de spoorbrug over de Waal het winterbed van de rivier worden verbreed. Huizen die buiten de nieuwe dijk kwamen te liggen, werden gesloopt. Complete gezinnen moesten verhuizen. Zo verdween een groot deel van Tuil. Vier gezinnen dreigden dakloos te worden. Met een gepassioneerde oproep in de krant probeerde het lokale kerkbestuur geld in te zamelen voor “4 woningjes”.

Een half dorp verdwijnt

Bij de oude haven van Tiel staat een bronzen beeld van een koggeschip. Dit type schip werd in de middeleeuwen gebruikt door de Hanze om grote hoeveelheden goederen te vervoeren. Het laadvermogen lag tussen de 200 en 250 ton en de lengte was maar liefst 30 meter. Via de Waal voeren schippers naar steden langs de Rijn en zelfs naar de Oostzee.

Koggeschip

Volgens geruchten zouden er allerlei onderaardse gangen hebben gelegen in de Betuwe, zoals tussen het oude kasteel Loenen en de kerk in Herveld-Zuid. In 1982 deed de Historische Kring Oosterhout Slijk-Ewijk onderzoek, onder meer aan de hand van grondboringen. Zij vonden hierbij geen bewijs van een onderaardse gang. Wat denk jij, feit of fabel?

Feit of fabel?

De Waal stroomt niet overal even hard. In buitenbochten heeft het water veel kracht en schuurt het de oever langzaam weg. Dat heet rivierafslag. Varik lag vroeger dichter bij de rivier, maar in de 17de eeuw verdween een deel van het dorp door rivierafslag en dijkverplaatsing. Huizen en erven gingen verloren. Oude wegen eindigden bij de nieuwe dijk, vlak bij de Dikke Toren. De knik in de dijk laat nog steeds zien waar Varik oorspronkelijk lag.

Het verdronken dorp

Langs de Waal stond ooit Huis Vuren. Het begon als een versterkte vesting, maar werd in de 14de eeuw uitgebreid en verbouwd tot kasteel, dat ook wel Tumelenburg werd genoemd. Eeuwenlang bepaalde het de skyline van Vuren. Na een bezoek van Franse troepen in het Rampjaar 1672 bleef enkel een ruïne over. Het statige landhuis met park dat daarvoor in de plaats kwam, werd gesloopt rond 1895.

Tumelenburgs teloorgang

Sinds 1856 draait korenmolen De Blauwe Reiger langs de Waalbandijk. Generaties molenaars maalden hier graan voor de omgeving. De molen trotseerde stormen, overstromingen en de opkomst van moderne machines. Waar veel molens verdwenen, bleef De Blauwe Reiger behouden.

De Blauwe Reiger

Dat de Romeinen van lekker eten hielden is algemeen bekend, maar wist je dat vis uit de Rijn en Waal hen ook goed smaakten? De Romeinse dichter Ausonius prees in de 4de eeuw de zalm en baars uit de Rijn. Op de Hunnerberg bij Nijmegen vonden archeologen resten van een rijk banket. Romeinse officieren aten er onder meer zalm, steur, paling, snoek en barbeel.

Vis op het Romeinse menu

Tuil kreeg door de eeuwen heen te maken met meerdere dijkdoorbraken, waarbij huizen verloren gingen en land onder water liep. De zwaarste rampen ontstonden vaak door ijsdammen die het rivierwater opstuwden. Ook in 1995 was het drie dagen spannend: het water stond bijna tot aan de kruin van de dijken en inwoners moesten geëvacueerd worden. Maar de dijken hielden stand.

Hoogwater 1995

De drie langsdammen tussen Wamel en Ophemert zijn een experiment van het programma Ruimte voor de Rivier. De oude kribben zijn vervangen door stenen dammen die parallel aan de oever liggen. Zo is de rivier verdeeld in een diepe hoofdgeul voor de scheepvaart en een rustige oevergeul. Daar krijgt het waterleven meer ruimte en rust. De maatregel verbetert de hoogwaterveiligheid, de vaardiepte en de natuur langs de rivier.

Waterexperimenten

Na de bijna-ramp van 1995 werd het duidelijk dat de Waal meer ruimte nodig had. Door nevengeulen en waterplassen aan te leggen, kreeg de rivier meer plek bij hoogwater. Zo groeide Wetland Passewaaij uit tot een natuurgebied van 40 hectare met honderden verschillende soorten planten en vogels. Wandel je mee?

Het ontstaan van Wetland Passewaaij

Ophemert had in de middeleeuwen iets bijzonders: twee grote kerken. De 10de-eeuwse Sint-Lambertuskerk hoorde bij het bisdom Luik, terwijl de 11de-eeuwse Sint-Maartenskerk onder Utrecht viel. Daarmee lag het dorp letterlijk op de grens van twee kerkelijke werelden. Pas in 1237 werden beide kerken aan dezelfde abdij in Utrecht verbonden. Onderdelen van de Sint Lambertus zijn gebruikt bij een reparatie van de Sint Maarten, die nog steeds bestaat.

Twee kerken, twee bisdommen

Waar nu de stadsgracht en de Dode Linge liggen, stroomde ooit een brede rivier langs Tiel. De Linge was eeuwenlang de levensader van de handel. Langs de oevers lagen aanlegplaatsen, pakhuizen en houten handelshuizen. Maar door verzanding verloor de rivier langzaam haar kracht. Uiteindelijk bleef slechts een smalle waterloop over.

De verzande rivier

Waar de Waal de Grotebrugse Grintweg-Oost en de Glasweg scheidt, lag bijna 2.000 jaar geleden een nederzetting. Archeologen vonden Romeinse munten, geïmporteerd aardewerk, wapens, militaire voorwerpen en zelfs een gouden sieraad. Ook zijn sporen ontdekt van een mogelijk stenen gebouw, iets wat hier toen bijzonder was. De bewoners leefden eeuwenlang op deze plek.

Een Romeinse nederzetting

In juni 1866 veranderde Haaften in korte tijd in een vuurzee. Mede als gevolg van aanhoudende droogte, dicht op elkaar gebouwde huizen en opgeslagen hooi en hout, veranderde het dorp in een vlammenzee. Een landelijke inzamelingsactie bracht 17.000 gulden op en de predikant J.E.G. Landré schreef hetzelfde jaar een boek over de ramp, waarvan de opbrengst naar de slachtoffers ging. Langs de Molenstraat staat een herdenkingsmonument.

De grote brand van 1866

Langs de dijken in het rivierengebied stonden hoge, smalle dijkmagazijnen. Daarin werd noodmateriaal zoals zandzakken, kruiwagens en scheppen opgeslagen. Aanvankelijk werden zulke spullen bewaard in kerken, schuren en boerderijen, maar het gereedschap paraat hebben op kwetsbare plekken van de dijk bleek een stuk efficiënter. In Dodewaard staat nog zo’n magazijn, gebouwd in 1868. Sinds 1954 is daar een muziekvereniging gevestigd.

Dijkmagazijnen

Eeuwenlang was de Waal bij Waardenburg alleen met een veerboot over te steken. In de 19de en 20de eeuw veranderde dat door grote infrastructurele projecten. Vanaf 1869 konden treinen via de spoorbrug de rivier passeren. In 1933 werd de Bommelse Brug geopend, een belangrijke schakel voor reizigers en goederenvervoer. De brug bleef in gebruik tot 1996, maar werd vervangen omdat de smalle rijbanen niet meer voldeden. Daarna kwam de Martinus Nijhoffbrug.

Van veer naar brug

Onder en naast de huidige Waalbandijk liggen resten van de verdwenen Sint-Lambertuskerk, gebouwd tussen 850-950. Archeologen vonden hier fundamenten en een oude begraafplaats. De vondsten tonen aan dat deze plek al meer dan duizend jaar bewoond en gebruikt wordt. Terwijl de dijk bescherming biedt tegen het water, bewaart hij ook een bijzonder stuk verleden.

De religieuze dijk

“Toen de oorlog was uitgeraasd, was Ochten geen Ochten meer,” zo kopte de Nieuwe Apeldoornsche Courant in 1948. Ochten lag tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog maandenlang in de vuurlinie. Hierdoor was het dorp grotendeels verwoest. Maar na de bevrijding kwam onder burgemeester Jean Houtkoper de wederopbouw. Ochten werd weer Ochten.

Ochten herrijst

Ochten

In het peilschaalhuisje staat een intacte peilschrijver uit 1926. Via een vlotter in een put die verbonden is met de Waal volgde het apparaat elke stijging en daling van het water. Aan een tandwiel zit een liniaal met pen. Die tekende de bewegingen op papier. Zo schreef de rivier haar eigen geschiedenis op, voordat computers dat werk overnamen vanaf 1989.

De schrijvende rivier

Kort na de laatste ijstijd vestigden jagers-verzamelaars zich langs de Waal. Vis vormde een belangrijk deel van hun dieet. Met gevlochten takken maakten zij eenvoudige maar slimme visfuiken. Zo gebruikten de eerste bewoners van het rivierengebied de rivier al als bron van bestaan.

De eerste vissers

Stel je voor: je staat hier, ergens in het jaar 1451. De ochtendmist hangt laag boven de Waal. In de verte klinken stemmen in vreemde talen. Schepen, zwaar beladen met wijn, wol en hout, glijden traag langs de kade. En in de stad zelf, op zo’n 20 minuten lopen van hier? Daar vergaderen kooplieden van heinde en verre.Tiel had een sterke positie. Dankzij haar ligging aan de rivier was ze verbonden met steden tot in Scandinavië en Rusland. In 1451, 1557 en 1559 kwamen Hanzekooplieden hier samen om afspraken te maken over handel, tol en veilige vaarroutes. De stad had een stem in het grote verhaal van de Europese rivierenhandel.Langs de Waal zijn sporen van die tijd teruggevonden: munten, weegschalen, een muntgewicht – kleine tastbare herinneringen aan een tijd waarin Tiel volop meespeelde op het wereldtoneel van de handel.

Hanzestad aan de Waal

Tiel

Voordat er euro’s, guldens en florijnen waren, gebruikten Tielenaren zilveren denarii. Tussen ongeveer 980 en 1050 draaide in Tiel deze munt op volle kracht. Handelaren namen ze mee over rivieren en zeeën, van het Rijnland tot Engeland en Scandinavië. Tegenwoordig laten deze Tielse zilveren denarii zien hoe belangrijk dit handelscentrum was, want de munten zijn in heel Noord-Europa teruggevonden.

Munten uit Tiel

Aan de buitenkant van de dijk bij Ophemert liggen de Overtuinen. Dit zijn oude boomgaarden op een bijzondere plek. Ze ontstonden nadat de dijk landinwaarts werd verlegd, omdat de Waal hier steeds dichter naar de dijk toe schoof. Doordat de rivier op deze plek later rustiger stroomde, bleef dit oude stuk land bewaard, terwijl vergelijkbare gebieden elders vaak verdwenen. Onder de grond liggen mogelijk nog archeologische resten uit de tijd van vóór de dijkverlegging.

De Overtuinen

Langs de dijk bij Ochten stond ooit het smaakvolle kasteel Appelenburg, omringd door boomgaarden die waarschijnlijk zijn naam inspireerden. Het kasteel was van de 13de tot de 17de eeuw in handen van de familie Van Beijnhem. Hun grafsteen heeft een plek gekregen bij de hervormde kerk van Ochten. In 1839 werd het kasteel gesloopt.

Het verdwenen Appelenburg

In het rivierengebied vind je veel woonheuvels, ook wel terpen genoemd. Het zijn door mensen aangelegde verhogingen van aarde. Ze liggen doorgaans op wat hogere plekken in het landschap. De eerste woonheuvels zijn waarschijnlijk pas aangelegd ná de bedijking van de grote rivieren rond de 13de en 14de eeuw. Het aantal overstromingen nam dankzij die dijken af, maar áls er eenmaal eentje doorbrak? Dan waren de gevolgen veel groter: het water spoelde over het land en stroomde lastig weg. De woonheuvels boden dan veiligheid.

Leven met het water

Nog voordat er bruggen, snelwegen en motorvaartuigen waren, was de aanwezigheid van een veer van groot belang voor de lokale gemeenschap. Aan de Waalbandijk in Varik stond zo’n veerhuis. Het was dé plek waar reizigers wachtten op de veerboot naar de overkant. Het was zowel een café als de woning van de veerschipper. Hier werd gelachen en gewacht tot het water het toeliet om over te steken.

Het veerhuis van Varik

Hoewel het Tielse inundatiekanaal nooit echt in actie kwam, werd het wel bewaakt in tijden van oorlogsdreiging. Tijdens de Eerste Wereldoorlog lag er een bewakingsdetachement bij het kanaal. Ook in mei 1940 namen Nederlandse militairen hier een verdedigingspositie in.

Soldaten bij het kanaal

Langs de Waal bij IJzendoorn werd eeuwenlang klei gewonnen voor bakstenen. Na overstromingen bleef vruchtbare klei achter in de uiterwaarden, perfect om stenen van te bakken. Eerst gebeurde dat in tijdelijke veldovens, later in grote steenfabrieken. Zo groeide IJzendoorn uit tot een belangrijk baksteendorp. Na de Tweede Wereldoorlog nam de vraag naar bakstenen af, en die naar beton en asfalt toe.

Bakstenen uit de uiterwaarden

IJzendoorn

Allerlei soorten mensen hebben van de herenboerderij binnen de grachten van Huis Danenberg hun onderkomen gemaakt. Sinds de herbouwing op 23 augustus 1880 bood de herenboerderij onderdak aan boerengezinnen, maar ook aan geallieerde soldaten. Later volgden prostituees in de jaren tachtig en anti-krakers rond de eeuwwisseling. Tegenwoordig is het een B&amp;B.

Van boerderij tot anti-kraak

In 896 verleende de Frankische koning Zwentibold het tolrecht aan het jonge Tiel. Die plaats lag zeer strategisch bij een splitsing tussen de Linge en de Waal. Nadat handelaren zich vanuit Dorestad in Tiel vestigden, groeide Tiel snel uit tot een belangrijk handelscentrum. Enkele decennia later verrees een stenen burcht die ook als tolhuis diende voor schepen met goederen uit onder meer Keulen en Engeland. Waar vroeger de burcht stond, ligt nu de Tolhuisstraat.

Het ontstaan van Tiel

In de 19de eeuw werden de meeste Tielse poorten afgebroken, behalve de Waterpoort. Dat lot trof haar alsnog op 15 november 1944, toen Duitse troepen de poort opbliezen. Zo wilden zij het de geallieerden moeilijker maken om de stad binnen te komen. De historische poort bleef jarenlang een gemis voor veel inwoners totdat de poort herbouwd werd eind jaren zeventig.

Opgeblazen in oorlogstijd

De eerste uiterwaarden langs de Waal ontstonden tussen de 12de en 14de eeuw. Door dijken en kades kreeg de rivier een vaste loop. Toch blijft de Waal dynamisch: na gebruik in de zomer, overstromen de uiterwaarden in de winter. In het landschap zie je nog oude geulen, zomerkades en kolken van vroegere dijkdoorbraken.

Land van water en klei

In de herfst van 1944 maakten Geurt van der Zalm, Piet Oosterlee en Maarten Noordzij hun rubberboot vaarklaar om mensen en inlichtingen over de Waal te vervoeren. Dan worden ze omsingeld door een Duitse patrouille en gevangengezet in de Julianaschool. Op dat moment werd dat gebouw gebruikt als gevangenis door de Wehrmacht. Piet Oosterlee werd tijdens een vluchtpoging neergeschoten. Het is niet bekend wat er met zijn lichaam is gebeurd. Geurt van der Zalm en Maarten Noordzij zijn sindsdien spoorloos verdwenen. Minstens zeven mannen die in de Julianaschool werden opgesloten, ondergingen dit lot. Deze zaak wordt ook de Tielcase genoemd.

De Tielcase

Tegenover het landhuis loopt een korte, maar mooie oprijlaan omhoog naar de Waaldijk. Vanaf deze plek keek baron Van Boetzelaer uit over zijn landgoed en de Waal. Het bankje is op 27 juni 2002 aangeboden ter gelegenheid van de eigendomsoverdracht van het landgoed. Neem gerust plaats.

Uitzicht over de Waal

In de jaren zeventig van de 20ste eeuw vond het Polderdistrict van de Over-Betuwe het wiel van Andelst te gevaarlijk voor de dijk. Daarom werd het wiel gedempt. Dat leek voor een zacht prijsje te kunnen gebeuren. Een steenfabriek in de Dodewaardse buitenpolder wilde namelijk afvalklei leveren. Helaas waren er uiteindelijk twee keer zoveel vrachtwagens nodig als verwacht.

Een wiel vol klei

De naam van de Waal verwijst waarschijnlijk naar de kronkelende bochten van de rivier. Het oud-Germaanse woord wôh betekent namelijk ‘krom’. Zelfs aan de andere kant van de oceaan leeft de naam voort: Nederlandse kolonisten noemden een rivier in de Hudsonvallei in New York de Wallkill River, geïnspireerd door de Waal.

Hoe komt de Waal aan zijn naam?

Langs de Waal lag in de 17e eeuw een belangrijke verdedigingslinie: de Mauritslinie. Deze linie langs de grote rivieren bestond uit een keten van redoutes of wachttorens, schansen en versterkte steden. Ook bij Ophemert lagen twee wachttorens, waar bewakers de overkant scherp in de gaten hielden.De linie werd aangelegd onder leiding van Maurits van Nassau, opperbevelhebber van het Staatse leger, om de Noordelijke Nederlanden te beschermen tegen Spaanse aanvallen. Soldaten moesten voorkomen dat vijanden ongemerkt de rivier overstaken om dorpen te plunderen of inwoners te gijzelen.Bij dreiging werden signalen doorgegeven van post tot post, overdag met rook en ’s nachts met vuur. Zo verspreidde het alarm zich razendsnel langs de linie. Toch wist de vijand soms toe te slaan. In 1622 werden zelfs inwoners van Ophemert ontvoerd, een ingrijpende gebeurtenis voor het dorp.De rivier speelde een dubbele rol. Het water kon bescherming bieden, maar ook onvoorspelbaar zijn. De Mauritslinie geldt als een voorloper van de latere waterlinies. Vandaag is er weinig meer zichtbaar, maar het verhaal leeft hier nog altijd voort.

De Mauritslinie

Ophemert

De Waal was niet alleen een handelsroute, maar ook een frontlinie. In 1599 lag bij Heesselt een schans die deel uitmaakte van het beleg van Zaltbommel tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Soldaten bewaakten vanaf deze strategische plek de Waal en hielden de vijand in de gaten. De schans zelf verdween, maar in de uiterwaarden zijn nog altijd sporen van het kanaal zichtbaar. Zulke zichtbare restanten uit de Tachtigjarige Oorlog zijn zeer zeldzaam.

De verdwenen schans

Tijdens de grote watersnood van 1809 bezocht koning Lodewijk Napoleon het overstroomde rivierengebied. Bij de dijk van Dalem, vlak bij Vuren, sprak hij met bewoners die door het hoge water waren getroffen. Zijn bezoek maakte indruk en droeg bij aan zijn reputatie als een koning die zich betrokken toonde bij het lot van de bevolking. Bij de watersnood van 1820 zou koning Willem I deze aanpak kopiëren.

De koning op de dijk

Waarom weten we zoveel over prehistorische bewoners uit de Betuwe? Dankzij de kleigrond. Die houdt zuurstof tegen, waardoor botten en andere resten uitzonderlijk goed bewaard blijven. Archeologen noemen de Betuwe daarom weleens een natuurlijke koelkast. Zo kwamen niet alleen graven aan het licht, maar ook sporen van huizen, aardewerk en het dagelijks leven van meer dan 5.000 jaar geleden.

De Betuwse koelkast

Waar de Waal vroeger weinig ruimte had, stroomt nu de Spiegelwaal. Door een extra geul te graven werd de rivier breder en veiliger. Het bijzondere is dat deze maatregel meer opleverde dan waterveiligheid alleen. Tussen Nijmegen en Lent ontstond een stadseiland met ruimte voor natuur, recreatie en evenementen. Een oplossing voor hoogwater werd tegelijk een nieuwe plek voor de stad.